Har bir millatning yuragi — bu uning tili. Til millatning borlig‘ini, dunyoqarashini, ruhiyatini, tarixini ifodalaydi. Shu bois har bir xalq o‘z tilini asrab-avaylab, uning sofligini saqlashga, avloddan-avlodga yetkazishga burchlidir.
O‘zbekiston tarixida 1989 yil 21 oktyabr sanasi muhim va unutilmas kun sifatida mustahkam o‘rin olgan. Shu kunda “O‘zbek tiliga davlat tili maqomi” berildi. Bu voqea nafaqat til, balki butun millatning ma’naviy yuksalishi, milliy o‘zligini anglashida katta burilish nuqtasi bo‘ldi.
O‘zbek tiliga davlat tili maqomining berilishi mustaqillik sari tashlangan ilk jasoratli qadamlardan biri edi. Bu qaror orqali xalqimiz o‘z milliy qadriyatlariga, o‘zligini anglash va tiklash yo‘lidagi haqli iftixorini namoyon etdi.
Bugun o‘zbek tilining nafaqat mamlakatimizda, balki dunyo miqyosida ham tobora nufuzi ortib bormoqda. Ko‘plab mamlakatlarda o‘zbek tilini o‘rganishga qiziqish ortyapti. Dunyoning eng rivojlangan shaharlaridagi nufuzli oliygohlarda o‘zbek tilini o‘rgatadigan bo‘limlar faoliyat ko‘rsatayotgani buning bir misoli. Muhtaram Prezidentimizning BMTning qaysi yig‘ilishida nutq so‘zlamasin faqat ona tilimizda ma’ruza qilishi tilimizning dunyoda mavjud 5000 dan ortiq tillar orasida o‘z nufuzi, maqomi borligidan bir nishona. Internet, axborot va fan sohalarida o‘zbek tilidagi manbalar ko‘paymoqda. Bu esa ona tilimiz salohiyati va imkoniyatlarining kengayib borayotganidan dalolatdir.
Biroq bugun bizdan yanada katta mas’uliyat talab etiladi. Til faqat “davlat tili” deb e’lon qilingani bilan emas, balki u har bir fuqaro qalbida, nutqida, qalamida va hayotida yashasa, shundagina u haqiqiy milliy boylikka aylanadi.
Ona tilini asrash — bu uning so‘zlarini to‘g‘ri ishlatish, aralash tilda gaplashmaslik, yoshlarda tilga hurmat tuyg‘usini shakllantirishdir. Ota-onalar farzandlariga ona tilida go‘zal so‘zlarni, xalqona iboralarni, maqol va matallarni o‘rgatish orqali milliy ruhni bolalikdan singdirishlari lozim.
Ammo, bugungi kunda ona tilimizga bo‘lgan munosabatda ayrim sustkashlik va beparvolik holatlari ham ko‘zga tashlanmoqda.
Ko‘chada, ish joylarida, ayniqsa, yoshlar orasida so‘zlashuvlarda xorijiy til so‘zlarini keraksiz ravishda aralashtirib gapirish odatga aylanib borayotgani afsuslanarli holat. Rus tilidagi ba’zi so‘zlarni xuddi ona tilimizda qadimdan mavjuddek ishlatishga o‘tib olganmiz. “Normalni”, “obed”, “zvonok”, “otdel” kabi yuzlab ruscha so‘zlarni jarangdor o‘zbekcha atamalari turib ishlataveramiz. Bu holatni ayniqsa ona tili va adabiyoti fani o‘qituvchilarining orasida ham uchrashi juda ayanchli holat. Keyingi vaqtlarda esa inglizcha “Ok”, “bye”, “sorry”, “like” kabi so‘zlar yoshlarimiz o‘rtasida urfga aylanmoqda. Bu albatta ona tilimizning jozibasiga soya solmoqda. Xorijiy tillarni o‘z ona tilimizga aralashtirib ishlataverishimiz nafaqat tilning sofligini buzadi, balki milliy ongga ham ta’sir ko‘rsatadi.
Shuningdek, ijtimoiy tarmoqlardagi yozuv madaniyati ham tashvishli ahvolda. Yoshlar xatto so‘zlardagi harflarni raqamlar bilan almashtirmoqda (“s3n”, “y0q”, “g4p” kabi). Bunday yozish uslubi — ona tilining qoidalari, orfografiyasi va estetikasiga zid holat bo‘lib, milliy til madaniyatimizga katta zarba berayotganini anglashimiz zarur.
Til nafaqat muloqot vositasi, balki millatning ma’naviy ustunidir. Agar bu ustunni beqaror qilsak, milliy g‘ururimiz ham so‘nadi. Shuning uchun har birimiz ona tilimizni sof saqlash, uning go‘zalligini avlodlar ongiga singdirish uchun mas’ulmiz.
Ona tilini asrash — bu faqat grammatik to‘g‘ri yozish emas, balki uni hurmat qilish, sevish va faxrlanish demakdir. Ota-onalar farzandlariga go‘zal so‘zlar, xalqona iboralar o‘rgatishi, o‘qituvchilar esa yoshlarni adabiy tilda fikrlay olishga o‘rgatishi kerak.
21 oktyabr — bu faqat tarixiy sana emas, balki milliy g‘urur, ma’naviy ozodlik va o‘zlikni anglash timsolidir. Kelajak avlodlarimiz ona tilimizda faxr bilan gaplashishi, uning chuqur ma’nosi va go‘zalligini his qilishi uchun bugundan harakat qilishimiz lozim.
R. Matqulov,
Sanitariya-epidemiologik osoyishtalik va jamoat salomatligi qo‘mitasi Toshloq tuman bo‘limi boshlig‘i, Xalq deputatlari Toshloq tuman Kengashi deputati.
H. JALOLOVA,
2-umumiy o‘rta ta’lim maktabi ona tili va adabiyoti fani o‘qituvchisi.
***
Ҳар бир миллатнинг юраги — бу унинг тили. Тил миллатнинг борлиғини, дунёқарашини, руҳиятини, тарихини ифодалайди. Шу боис ҳар бир халқ ўз тилини асраб-авайлаб, унинг софлигини сақлашга, авлоддан-авлодга етказишга бурчлидир.
Ўзбекистон тарихида 1989 йил 21 октябрь санаси муҳим ва унутилмас кун сифатида мустаҳкам ўрин олган. Шу кунда “Ўзбек тилига давлат тили мақоми” берилди. Бу воқеа нафақат тил, балки бутун миллатнинг маънавий юксалиши, миллий ўзлигини англашида катта бурилиш нуқтаси бўлди.
Ўзбек тилига давлат тили мақомининг берилиши мустақиллик сари ташланган илк жасоратли қадамлардан бири эди. Бу қарор орқали халқимиз ўз миллий қадриятларига, ўзлигини англаш ва тиклаш йўлидаги ҳақли ифтихорини намоён этди.
Бугун ўзбек тилининг нафақат мамлакатимизда, балки дунё миқёсида ҳам тобора нуфузи ортиб бормоқда. Кўплаб мамлакатларда ўзбек тилини ўрганишга қизиқиш ортяпти. Дунёнинг энг ривожланган шаҳарларидаги нуфузли олийгоҳларда ўзбек тилини ўргатадиган бўлимлар фаолият кўрсатаётгани бунинг бир мисоли. Муҳтарам Президентимизнинг БМТнинг қайси йиғилишида нутқ сўзламасин фақат она тилимизда маъруза қилиши тилимизнинг дунёда мавжуд 5000 дан ортиқ тиллар орасида ўз нуфузи, мақоми борлигидан бир нишона. Интернет, ахборот ва фан соҳаларида ўзбек тилидаги манбалар кўпаймоқда. Бу эса она тилимиз салоҳияти ва имкониятларининг кенгайиб бораётганидан далолатдир.
Бироқ бугун биздан янада катта масъулият талаб этилади. Тил фақат “давлат тили” деб эълон қилингани билан эмас, балки у ҳар бир фуқаро қалбида, нутқида, қаламида ва ҳаётида яшаса, шундагина у ҳақиқий миллий бойликка айланади.
Она тилини асраш — бу унинг сўзларини тўғри ишлатиш, аралаш тилда гаплашмаслик, ёшларда тилга ҳурмат туйғусини шакллантиришдир. Ота-оналар фарзандларига она тилида гўзал сўзларни, халқона ибораларни, мақол ва маталларни ўргатиш орқали миллий руҳни болаликдан сингдиришлари лозим.
Аммо, бугунги кунда она тилимизга бўлган муносабатда айрим сусткашлик ва бепарволик ҳолатлари ҳам кўзга ташланмоқда.
Кўчада, иш жойларида, айниқса, ёшлар орасида сўзлашувларда хорижий тил сўзларини кераксиз равишда аралаштириб гапириш одатга айланиб бораётгани афсусланарли ҳолат. Рус тилидаги баъзи сўзларни худди она тилимизда қадимдан мавжуддек ишлатишга ўтиб олганмиз. “Нормальни”, “обед”, “звонок”, “отдель” каби юзлаб русча сўзларни жарангдор ўзбекча атамалари туриб ишлатаверамиз. Бу ҳолатни айниқса она тили ва адабиёти фани ўқитувчиларининг орасида ҳам учраши жуда аянчли ҳолат. Кейинги вақтларда эса инглизча “Oк”, “bye”, “sorry”, “like” каби сўзлар ёшларимиз ўртасида урфга айланмоқда. Бу албатта она тилимизнинг жозибасига соя солмоқда. Хорижий тилларни ўз она тилимизга аралаштириб ишлатаверишимиз нафақат тилнинг софлигини бузади, балки миллий онгга ҳам таъсир кўрсатади.
Шунингдек, ижтимоий тармоқлардаги ёзув маданияти ҳам ташвишли аҳволда. Ёшлар хатто сўзлардаги ҳарфларни рақамлар билан алмаштирмоқда (“s3n”, “y0q”, “g4p” каби). Бундай ёзиш услуби — она тилининг қоидалари, орфографияси ва эстетикасига зид ҳолат бўлиб, миллий тил маданиятимизга катта зарба бераётганини англашимиз зарур.
Тил нафақат мулоқот воситаси, балки миллатнинг маънавий устунидир. Агар бу устунни беқарор қилсак, миллий ғуруримиз ҳам сўнади. Шунинг учун ҳар биримиз она тилимизни соф сақлаш, унинг гўзаллигини авлодлар онгига сингдириш учун масъулмиз.
Она тилини асраш — бу фақат грамматик тўғри ёзиш эмас, балки уни ҳурмат қилиш, севиш ва фахрланиш демакдир. Ота-оналар фарзандларига гўзал сўзлар, халқона иборалар ўргатиши, ўқитувчилар эса ёшларни адабий тилда фикрлай олишга ўргатиши керак.
21 октябрь — бу фақат тарихий сана эмас, балки миллий ғурур, маънавий озодлик ва ўзликни англаш тимсолидир. Келажак авлодларимиз она тилимизда фахр билан гаплашиши, унинг чуқур маъноси ва гўзаллигини ҳис қилиши учун бугундан ҳаракат қилишимиз лозим.
Р. Матқулов,
Санитария-эпидемиологик осойишталик ва жамоат саломатлиги қўмитаси Тошлоқ туман бўлими бошлиғи, Халқ депутатлари Тошлоқ туман Кенгаши депутати.
Ҳ. ЖАЛОЛОВА,
2-умумий ўрта таълим мактаби она тили ва адабиёти фани ўқитувчиси.
About The Author
