Янги Ўзбекистонимиз ҳаётининг барча жабҳаларида амалга оширилаётган туб ислоҳотлар давлатни янада демократлаштириш, инсон ҳуқуқ ва эркинликларини ишончли ҳимоя қилиш, халқ фаровонлигини оширишни асосий мақсад сифатида белгилаб бермоқда. Шу жараёнда Конституциянинг янгиланиши мамлакатимизнинг эволюцион ривожланишидан келиб чиққан табиий зарурат сифатида намоён бўлди. Янгиланган Асосий қонун нафақат келгусидаги тараққиёт йўлимизни белгилаб берувчи ҳуқуқий пойдевор, балки адолатли жамиятни барпо этишга қаратилган муҳим сиёсий қадамлардан ҳам биридир.
Нима учун Конституцияни янгилаш зарур эди? Аҳоли сонининг тез суръатлар билан ўсиб бориши, ёшлар улушининг кўпайиши, иқтисодий ислоҳотларнинг жадаллашуви ва глобал жараёнларнинг кучайиши Конституцияни замон талабларига мос равишда янгилашни тақозо этди. Тахминларга кўра 2040 йилга бориб Ўзбекистон аҳолиси 50 миллион кишига етиши кутилмоқда. Бу эса барқарор иқтисодий ривожланиш, самарали бошқарув, ижтимоий кафолатлар ва муҳофаза тизимини кучайтиришни талаб қилади.
Янгиланган Конституциянинг энг муҳим жиҳати — унинг халқ билан бирга ишлаб чиқилганидир. Аввалги тажрибалардан фарқли равишда бу жараён кенг жамоатчилик иштирокида ўтди: 1-босқичда фуқаролар томонидан 60 мингдан зиёд таклиф келиб тушди ва уларнинг кўп қисми лойиҳа матнида ўз аксини топди. 2-босқичда лойиҳа умумхалқ муҳокамасига қўйилди. 5 миллиондан ортиқ фуқаро лойиҳа билан танишди ва 150 мингдан ортиқ таклиф ҳамда мулоҳаза билдирилди. Бундан ташқари меҳнат жамоалари, маҳалла фаоллари, олийгоҳлар мутахассислари томонидан яна 10 мингга яқин қўшимча фикр билдирилди.
Шунингдек 190 дан ортиқ давлатларнинг конституциявий тажрибаси ўрганилиб лойиҳа олти босқичли экспертизадан ўтказилди. Бу жараён Конституциямизнинг ҳақиқий маънода “Халқ Конституцияси” сифатида шаклланганини тасдиқлайди.
Янгиланган Конституцияда моддалар сони 128 тадан 155 тага ошди. Нормалар сони 275 тадан 434 тага етди. Матннинг қарийб 65 фоизи янгиланди, бу эса ислоҳотлар кенг қамровли эканини англатади.
Тарихда биринчи бор Ўзбекистон ижтимоий давлат сифатида белгиланди. Бу дегани камбағалликни қисқартириш, аҳолини ижтимоий ҳимоя қилиш, бепул тиббий хизмат кафолатлари, уй-жой ҳуқуқи, бандлик ва ишсизликдан ҳимоя каби вазифалар давлатнинг тўғридан-тўғри конституциявий мажбуриятларига айланди. Шунингдек Янги Конституцияда экологик хавфсизликка алоҳида эътибор қаратилди. Жумладан, қулай атроф-муҳитда яшаш ҳуқуқи, шаҳарсозлик лойиҳаларини жамоатчилик муҳокамасидан ўтказиш мажбурияти, табиий ресурслардан оқилона фойдаланиш, экологик мувозанатни таъминлаш каби нормалар мустаҳкамланди.
Асосий Қомусимизда таълим соҳаси, айниқса ўқитувчиларнинг мақомини ошириш учун нормаларнинг белгилаб қўйилганлиги қувонарли ҳол. Конституцияда бепул бошланғич касбий таълим, давлат грантлари ҳуқуқи, инклюзив таълим кафолати, ўқитувчиларнинг шаъни ва қадр-қимматини ҳимоя қилиш, ОТМларнинг академик эркинлиги конституциявий норма сифатида белгилаб қўйилди.
Инсон ҳуқуқларига доир нормалар сони 3 бараварга оширилди. Ўлим жазоси конституция даражасида тақиқланди, суд қарори бўлмасдан 48 соатдан ортиқ ушлаб туриш мумкин эмас, “Миранда қоидаси” мустаҳкамланди — шахс ўзини айбловчи кўрсатма бермаслик ҳуқуқига эга, телефон, ёзишма ва шахсий маълумотлар дахлсизлиги кафолатланди, айбсизлик презумпцияси кучайтирилди, айбни тан олиш ягона далил сифатида қабул қилинмаслиги белгилаб қўйилди.
Давлат ёшларнинг таълим олиши, касб эгаллаши, уй-жой билан таъминланиши, тиббий ва ижтимоий ҳимояси, жамият ҳаётида фаол иштирок этиши учун барча шарт-шароитларни яратиш масъулиятини ўз зиммасига олди.
Конституция мулк шаклларининг тенглигини, тадбиркорлик эркинлигини, рақобат учун тенг имкониятларни кафолатлади. Бу иқтисодиётни либераллаштириш ва инвестиция жозибадорлигини оширишга хизмат қилади.
Конституция парламент ва ҳукумат ўртасидаги ваколатларни янада аниқ белгилаб парламентнинг ролини кучайтирди, суд тизимининг мустақиллигини мустаҳкамлади. Қонунчилик палатаси ва Сенат ваколатлари-нинг оқилона тақсимланиши қонун ижодкорлигини жадаллаштиради.
Янгиланган Ўзбекистон Конституцияси — бу шунчаки ҳуқуқий ҳужжат эмас, балки Янги Ўзбекистон тараққиётининг ҳуқуқий асоси, халқ интилишлари мужассам бўлган Бош Қомусдир. У ижтимоий адолат, инсон ҳуқуқлари, тенглик ва фаровонлик тамойилларини мустаҳкамлаб, давлат ривожланишининг янги босқичини белгилаб берди.
Ушбу ислоҳотлар келажак авлод учун мустаҳкам ҳуқуқий пойдевор яратади ва Ўзбекистоннинг демократик, кучли ва ижтимоий адолатли давлат сифатида дунёдаги ўрнини янада мустаҳкамлайди.
Д. СИРОЖИДИНОВ,
туман адлия бўлими бош маслаҳатчиси.
MЕNING KONSTITUTSIYAM
mening erkim, mening burchim, mening farovon hayotim kafolati
Yangi O‘zbekistonimiz hayotining barcha jabhalarida amalga oshirilayotgan tub islohotlar davlatni yanada demokratlashtirish, inson huquq va erkinliklarini ishonchli himoya qilish, xalq farovonligini oshirishni asosiy maqsad sifatida belgilab bermoqda. Shu jarayonda Konstitutsiyaning yangilanishi mamlakatimizning evolyutsion rivojlanishidan kelib chiqqan tabiiy zarurat sifatida namoyon bo‘ldi. Yangilangan Asosiy qonun nafaqat kelgusidagi taraqqiyot yo‘limizni belgilab beruvchi huquqiy poydevor, balki adolatli jamiyatni barpo etishga qaratilgan muhim siyosiy qadamlardan ham biridir.
Nima uchun Konstitutsiyani yangilash zarur edi? Aholi sonining tez sur’atlar bilan o‘sib borishi, yoshlar ulushining ko‘payishi, iqtisodiy islohotlarning jadallashuvi va global jarayonlarning kuchayishi Konstitutsiyani zamon talablariga mos ravishda yangilashni taqozo etdi. Taxminlarga ko‘ra 2040 yilga borib O‘zbekiston aholisi 50 million kishiga yetishi kutilmoqda. Bu esa barqaror iqtisodiy rivojlanish, samarali boshqaruv, ijtimoiy kafolatlar va muhofaza tizimini kuchaytirishni talab qiladi.
Yangilangan Konstitutsiyaning eng muhim jihati — uning xalq bilan birga ishlab chiqilganidir. Avvalgi tajribalardan farqli ravishda bu jarayon keng jamoatchilik ishtirokida o‘tdi: 1-bosqichda fuqarolar tomonidan 60 mingdan ziyod taklif kelib tushdi va ularning ko‘p qismi loyiha matnida o‘z aksini topdi. 2-bosqichda loyiha umumxalq muhokamasiga qo‘yildi. 5 milliondan ortiq fuqaro loyiha bilan tanishdi va 150 mingdan ortiq taklif hamda mulohaza bildirildi. Bundan tashqari mehnat jamoalari, mahalla faollari, oliygohlar mutaxassislari tomonidan yana 10 mingga yaqin qo‘shimcha fikr bildirildi.
Shuningdek 190 dan ortiq davlatlarning konstitutsiyaviy tajribasi o‘rganilib loyiha olti bosqichli ekspertizadan o‘tkazildi. Bu jarayon Konstitutsiyamizning haqiqiy ma’noda “Xalq Konstitutsiyasi” sifatida shakllanganini tasdiqlaydi.
Yangilangan Konstitutsiyada moddalar soni 128 tadan 155 taga oshdi. Normalar soni 275 tadan 434 taga yetdi. Matnning qariyb 65 foizi yangilandi, bu esa islohotlar keng qamrovli ekanini anglatadi.
Tarixda birinchi bor O‘zbekiston ijtimoiy davlat sifatida belgilandi. Bu degani kambag‘allikni qisqartirish, aholini ijtimoiy himoya qilish, bepul tibbiy xizmat kafolatlari, uy-joy huquqi, bandlik va ishsizlikdan himoya kabi vazifalar davlatning to‘g‘ridan to‘g‘ri konstitutsiyaviy majburiyatlariga aylandi. Shuningdek Yangi Konstitutsiyada ekologik xavfsizlikka alohida e’tibor qaratildi. Jumladan, qulay atrof-muhitda yashash huquqi, shaharsozlik loyihalarini jamoatchilik muhokamasidan o‘tkazish majburiyati, tabiiy resurslardan oqilona foydalanish, ekologik muvozanatni ta’minlash kabi normalar mustahkamlandi.
Asosiy Qomusimizda ta’lim sohasi, ayniqsa o‘qituvchilarning maqomini oshirish uchun normalarning belgilab qo‘yilganligi quvonarli hol. Konstitutsiyada bepul boshlang‘ich kasbiy ta’lim, davlat grantlari huquqi, inklyuziv ta’lim kafolati, o‘qituvchilarning sha’ni va qadr-qimmatini himoya qilish, OTMlarning akademik erkinligi konstitutsiyaviy norma sifatida belgilab qo‘yildi.
Inson huquqlariga doir normalar soni 3 baravarga oshirildi. O‘lim jazosi konstitutsiya darajasida taqiqlandi, sud qarori bo‘lmasdan 48 soatdan ortiq ushlab turish mumkin emas, “Miranda qoidasi” mustahkamlandi — shaxs o‘zini ayblovchi ko‘rsatma bermaslik huquqiga ega, telefon, yozishma va shaxsiy ma’lumotlar daxlsizligi kafolatlandi, aybsizlik prezumpsiyasi kuchaytirildi, aybni tan olish yagona dalil sifatida qabul qilinmasligi belgilab qo‘yildi.
Davlat yoshlarning ta’lim olishi, kasb egallashi, uy-joy bilan ta’minlanishi, tibbiy va ijtimoiy himoyasi, jamiyat hayotida faol ishtirok etishi uchun barcha shart-sharoitlarni yaratish mas’uliyatini o‘z zimmasiga oldi.
Konstitutsiya mulk shakllarining tengligini, tadbirkorlik erkinligini, raqobat uchun teng imkoniyatlarni kafolatladi. Bu iqtisodiyotni liberallashtirish va investitsiya jozibadorligini oshirishga xizmat qiladi.
Konstitutsiya parlament va hukumat o‘rtasidagi vakolatlarni yanada aniq belgilab parlamentning rolini kuchaytirdi, sud tizimining mustaqilligini mustahkamladi. Qonunchilik palatasi va Senat vakolatlari-ning oqilona taqsimlanishi qonun ijodkorligini jadallashtiradi.
Yangilangan O‘zbekiston Konstitutsiyasi — bu shunchaki huquqiy hujjat emas, balki Yangi O‘zbekiston taraqqiyotining huquqiy asosi, xalq intilishlari mujassam bo‘lgan Bosh Qomusdir. U ijtimoiy adolat, inson huquqlari, tenglik va farovonlik tamoyillarini mustahkamlab, davlat rivojlanishining yangi bosqichini belgilab berdi.
Ushbu islohotlar kelajak avlod uchun mustahkam huquqiy poydevor yaratadi va O‘zbekistonning demokratik, kuchli va ijtimoiy adolatli davlat sifatida dunyodagi o‘rnini yanada mustahkamlaydi.
D. SIROJIDINOV,
tuman adliya bo‘limi bosh maslahatchisi.
About The Author
