Yangi yil — bugungi kunda butun dunyoda nishonlanadigan, turli madaniyat va xalqlarda turlicha mazmun kasb etgan qadimiy bayramdir. Uni ko‘pincha xristian dinidagi Rojdestvo yoki Isoning tug‘ilgan kuni bilan chalkashtirishadi. Aslida esa Yangi yilning paydo bo‘lishi ham, tarixiy mohiyati ham bu diniy sana bilan bog‘liq emas. Uning tarixiy ildizlari o‘ta qadimga, insoniyat sivilizatsiyasi shakllanish davrlariga borib taqaladi.
Inson jamiyati tabiat ritmlariga bo‘ysungan holda yashagan ilk davrlardanoq vaqtni o‘lchay boshlagan. Qishning tugashi, yerning qayta uyg‘onishi, qishloq xo‘jaligi mavsumi ochilishi — bularning barchasi yangi davr boshlanganini anglatgan.
Eng ilk Yangi yil bayramlaridan biri — Vavilondagi “Akitu” marosimi (mil. av. III ming yillik) sifatida bahorda, tabiat uyg‘onishi paytida o‘tkazilgan. Bu marosim asosan hosildorlik va farovonlik tilash, tabiat yangilanishini nishonlash, podshoh hukmronligini tasdiqlash kabi ma’nolarga ega bo‘lgan.
Misrliklar esa yangi yilni Nil toshqini boshlangan kunda nishonlashgan. Bu bayram ham tabiiy va iqtisodiy o‘zgarishlarning boshlanishi sifatida qabul qilingan.
Qadimgi Rimda yangi yil avvalida mart oyida boshlangan. Keyinchalik miloddan avvalgi 46-yilda Yuliy Sezar yulian taqvimini joriy qildi va Yanvar (Ianus – ikki yuzli yangi/eski yil ramzi) oyini yil boshi sifatida belgiladi. Shu tariqa 1 yanvar avval-boshdanoq an’anaviy-madaniy, tabiat va davlatchilik rasm-rusumlariga asoslangan sana bo‘lgan.
Nasroniylar ya’ni xristianlar nishonlaydigan Rojdestvo bayrami haqiqatan ham Iso payg‘ambarning tug‘ilgan kuni deb hisoblaydigan odamlar tarixiy haqiqatdan juda ham yiroqlar. Chunki xristianlikning muqaddas kitoblaridan faqat ikkitasidagina Isoning tug‘ilishi haqidagi rivoyatlar mavjud. Ularda ham Isoning aniq tug‘ilgan kuni haqida hech narsa deyilmagan.
Luqo Injilida — Isoning tug‘ilish sahnasi quyidagicha bayon qilingan: Maryam va Yusuf Baytlahmga boradi, u yerda Iso tug‘ilgani, va shunda atrofda cho‘ponlar bo‘lgani (yo ovchilar — «bog‘da saqlaydiganlar») deb yozilgan. Ba’zi xristian olimlari cho‘ponlar tunda dalada ovchilari bilan bo‘lgani — bu dekabr qish, sovuq davriga to‘g‘ri kelmasligi mumkin, chunki ovchi va cho‘ponlar dalada tunda bu davrda tunab qolmaydilar bu tug‘ilish ehtimol, mart — oktyabr kabi yengilroq, yoki bahor, yoz, yoz oxiri yohud kuz boshi bo‘lishi mumkin degan taxminni ilgari surganlar.
Xristianlikning ilk asrlarida Isoning tug‘ilgan sanasi aniq belgilanmagan. Faqat mil. IV asrda G‘arb (Katolik) cherkovi Rojdestvoni 25 dekabr sifatida qabul qildi. Sharq cherkovlarining ayrimlari esa hanuz 7 yanvarni (Yulian taqvimi bo‘yicha) Isoning tug‘ilgan kuni sifatida nishonlaydi.
Sharqiy (Provoslav) cherkovining bayramlar kalendariga nazar tashlarkanmiz 1 yanvarni hech qanday bayram emasligini ko‘ramiz. Provoslavlar 28 noyabrdan 6 yanvargacha Rojdestvo ro‘zasini tutadilar. 7 yanvar kuni Isoning tug‘ilgan kunini bayram qiladilar.
Markaziy Osiyo xususan O‘zbekistondagi Yangi yil an’analari ko‘p jihatdan XX asr Sho‘ro madaniyati ta’sirida shakllangan. Asosan archa bezash, Qorbobo va Qorqiz obrazlari, 31 dekabr – 1 yanvar kechasi nishonlash, bolalarning archa bayrami tadbirlari sho‘ro targ‘ibot tizimi tomonidan rag‘batlantirilgan. Bu an’analar ham diniy emas, balki madaniy–maishiy va jamoaviy bayram sifatida joriy etilgan.
Tarixiy dalillarga asoslanar ekanmiz yangi yil bayrami bugungi hech qaysi dinga taalluqli emasligi, aksincha ulardan ham oldin paydo bo‘lganini ko‘ramiz. Biroq ayrim shaxslar “Yangi yil nasroniylarning bayrami, uni nishonlagan odam gunohkor bo‘ladi” degan fikrni tarqatishga harakat qiladilar. Islomda yangi yil to‘g‘risida birorta ham hadis yoki unga taalluqli ko‘rsatma yo‘q. Mashhur fatvo kitoblarida boshqa din vakillarining bayramlarini nishonlash mumkin emasligi haqida fatvolar bor. Lekin Yangi yil bayrami na xristianlarning yoki boshqa din vakillarining diniy bayrami emasligini butun dunyo jamoatchiligi tan olgan.
Bugungi kunda Yangi yil dinidan qat’i nazar turli xalqlar o‘rtasida madaniyatlararo muloqotni mustahkamlovchi bayram sifatida butun dunyoda keng nishonlanadi.
Yangi yil — bu qadimgi sivilizatsiyalardan meros bo‘lib kelayotgan, tabiat va inson hayotidagi o‘tish davrini nishonlaydigan bayramdir. Uning paydo bo‘lishi ham, ramzlari ham, mazmuni ham Rojdestvo yoki Isoning tug‘ilgan kuni bilan bog‘liq emas. Bu bayram o‘z-o‘zidan insoniyatning vaqtni his qilish salohiyati, yangi umid va rejalarga intilishining ifodasidir.
***
ЯНГИ ЙИЛ НАСРОНИЙЛАР БАЙРАМИ ЭМАС
Янги йил — бугунги кунда бутун дунёда нишонланадиган, турли маданият ва халқларда турлича мазмун касб этган қадимий байрамдир. Уни кўпинча христиан динидаги Рождество ёки Исонинг туғилган куни билан чалкаштиришади. Аслида эса Янги йилнинг пайдо бўлиши ҳам, тарихий моҳияти ҳам бу диний сана билан боғлиқ эмас. Унинг тарихий илдизлари ўта қадимга, инсоният цивилизацияси шаклланиш даврларига бориб тақалади.
Инсон жамияти табиат ритмларига бўйсунган ҳолда яшаган илк даврларданоқ вақтни ўлчай бошлаган. Қишнинг тугаши, ернинг қайта уйғониши, қишлоқ хўжалиги мавсуми очилиши — буларнинг барчаси янги давр бошланганини англатган.
Энг илк Янги йил байрамларидан бири — Вавилондаги “Акиту” маросими (мил. ав. III минг йиллик) сифатида баҳорда, табиат уйғониши пайтида ўтказилган. Бу маросим асосан ҳосилдорлик ва фаровонлик тилаш, табиат янгиланишини нишонлаш, подшоҳ ҳукмронлигини тасдиқлаш каби маъноларга эга бўлган.
Мисрликлар эса янги йилни Нил тошқини бошланган кунда нишонлашган. Бу байрам ҳам табиий ва иқтисодий ўзгаришларнинг бошланиши сифатида қабул қилинган.
Қадимги Римда янги йил аввалида март ойида бошланган. Кейинчалик милоддан аввалги 46-йилда Юлий Цезар юлиан тақвимини жорий қилди ва Январь (Ianus – икки юзли янги/эски йил рамзи) ойини йил боши сифатида белгилади. Шу тариқа 1 январь аввал-бошданоқ анъанавий-маданий, табиат ва давлатчилик расм-русумларига асосланган сана бўлган.
Насронийлар яъни христианлар нишонлайдиган Рождество байрами ҳақиқатан ҳам Исо пайғамбарнинг туғилган куни деб ҳисоблайдиган одамлар тарихий ҳақиқатдан жуда ҳам йироқлар. Чунки христианликнинг муқаддас китобларидан фақат иккитасидагина Исонинг туғилиши ҳақидаги ривоятлар мавжуд. Уларда ҳам Исонинг аниқ туғилган куни ҳақида ҳеч нарса дейилмаган.
Луқо Инжилида — Исонинг туғилиш саҳнаси қуйидагича баён қилинган: Марьям ва Юсуф Байтлаҳмга боради, у ерда Исо туғилгани, ва шунда атрофда чўпонлар бўлгани (ё овчилар — «боғда сақлайдиганлар») деб ёзилган. Баъзи христиан олимлари чўпонлар тунда далада овчилари билан бўлгани — бу декабрь қиш, совуқ даврига тўғри келмаслиги мумкин, чунки овчи ва чўпонлар далада тунда бу даврда тунаб қолмайдилар бу туғилиш эҳтимол, март — октябрь каби енгилроқ, ёки баҳор, ёз, ёз охири ёҳуд куз боши бўлиши мумкин деган тахминни илгари сурганлар.
Христианликнинг илк асрларида Исонинг туғилган санаси аниқ белгиланмаган. Фақат мил. IV асрда Ғарб (Католик) черкови Рождествони 25 декабрь сифатида қабул қилди. Шарқ черковларининг айримлари эса ҳануз 7 январни (Юлиан тақвими бўйича) Исонинг туғилган куни сифатида нишонлайди.
Шарқий (Провослав) черковининг байрамлар календарига назар ташларканмиз 1 январни ҳеч қандай байрам эмаслигини кўрамиз. Провославлар 28 ноябрдан 6 январгача Рождество рўзасини тутадилар. 7 январь куни Исонинг туғилган кунини байрам қиладилар.
Марказий Осиё хусусан Ўзбекистондаги Янги йил анъаналари кўп жиҳатдан ХХ аср Шўро маданияти таъсирида шаклланган. Асосан арча безаш, Қорбобо ва Қорқиз образлари, 31 декабрь – 1 январь кечаси нишонлаш, болаларнинг арча байрами тадбирлари шўро тарғибот тизими томонидан рағбатлантирилган. Бу анъаналар ҳам диний эмас, балки маданий–маиший ва жамоавий байрам сифатида жорий этилган.
Тарихий далилларга асосланар эканмиз янги йил байрами бугунги ҳеч қайси динга тааллуқли эмаслиги, аксинча улардан ҳам олдин пайдо бўлганини кўрамиз. Бироқ айрим шахслар “Янги йил насронийларнинг байрами, уни нишонлаган одам гуноҳкор бўлади” деган фикрни тарқатишга ҳаракат қиладилар. Исломда янги йил тўғрисида бирорта ҳам ҳадис ёки унга тааллуқли кўрсатма йўқ. Машҳур фатво китобларида бошқа дин вакилларининг байрамларини нишонлаш мумкин эмаслиги ҳақида фатволар бор. Лекин Янги йил байрами на христианларнинг ёки бошқа дин вакилларининг диний байрами эмаслигини бутун дунё жамоатчилиги тан олган.
Бугунги кунда Янги йил динидан қатъи назар турли халқлар ўртасида маданиятлараро мулоқотни мустаҳкамловчи байрам сифатида бутун дунёда кенг нишонланади.
Янги йил — бу қадимги цивилизациялардан мерос бўлиб келаётган, табиат ва инсон ҳаётидаги ўтиш даврини нишонлайдиган байрамдир. Унинг пайдо бўлиши ҳам, рамзлари ҳам, мазмуни ҳам Рождество ёки Исонинг туғилган куни билан боғлиқ эмас. Бу байрам ўз-ўзидан инсониятнинг вақтни ҳис қилиш салоҳияти, янги умид ва режаларга интилишининг ифодасидир
About The Author
